Hoe universele verlangens kunnen uitmonden in terreur

Op 14 juli, de nationale feestdag van Frankrijk, rijdt een man met een vrachtwagen bewust in op een feestvierende menigte langs de grote boulevard van Nice. Hij vermoordt 84 mensen en er vallen tientallen zwaargewonden. Op 26 juli wordt een priester, 84 jaar oud, tijdens een eucharistieviering gedood door twee jongemannen van 19 jaar. Hoe kunnen mensen zoiets verschrikkelijks doen? Wat is hier in gods-naam aan de hand?

Net als vele anderen ben ik op zoek naar een antwoord. Vooral omdat ik   goede vrienden heb die moslim zijn en hun krachtbron vinden in de Koran. Zij hebben mij uitgelegd dat ieder hoofdstuk in de Koran, op één na, begint met de tekst ‘In naam van God, de barmhartige en genadige’ (Bismillahir-rahmanir-rahim). Het is de opdracht van iedere moslim deze barmhartigheid, dit mededogen gestalte te geven in de wereld. Het doet me pijn te zien hoe terroristen de Koran teksten uit hun verband rukken en misbruiken voor hun gruweldaden.

Vanuit mijn ervaring in het werk van contra-terrorisme en mijn kennis van religieuze tradities wil ik dieper duiken in het waarom van de terroristische aanslagen. Welke zijn de drijfveren en verlangens van mensen die hun toevlucht nemen tot gewelddadig radicalisme? Wat ligt er aan de wortels van dit religieus geïnspireerd geweld?

De aantrekkingskracht van IS
Wat mij opvalt is dat niet alleen zoekende jongeren, maar ook mensen die verslaafd zijn aan drugs en alcohol of die een crimineel verleden hebben, aangetrokken worden tot IS. Wat is de aantrekkingskracht van extremistische organisaties op deze mensen dat ze overgaan tot terroristische aanslagen? Ja, zelfs hun leven daarbij vrijwillig verliezen?   

Een voormalig Al Qaida-strijder, Aimen Dean, werpt licht op dit fenomeen. Wat de opmerkingen van deze man zo interessant maakt is dat hijzelf ideoloog was van Al Qaida. Hij onderwees het radicaal-religieuze gedachtengoed aan de strijders. Maar toen Al Qaida eind jaren negentig grote aanslagen ging plegen waarbij vele onschuldige slachtoffers vielen, onder wie vele moslims, keerde hij zich af van de organisatie. Dean ging werken voor de Britse inlichtingendienst en kreeg een goed inzicht in IS en de jihadi’s die vanuit het westen naar Syrië en Irak reizen.

Verlangen erbij te horen en iemand te zijn
Velen die zich bij IS aansluiten, voelen zich afgewezen door onze samenleving. Ze lijden aan een identiteitscrisis en voelen zich niemand en niets waard, zegt Dean.  IS geeft hen echter een gevoel van iemand te zijn en erbij te horen: ‘Jij behoort bij ons. Voor ons ben je iemand en zelfs een belangrijk iemand!’ IS geeft ze een gevoel van verbondenheid en een positieve identiteit. Tegelijkertijd ontvangen ze structuur in hun leven, een set van regels die voorgesteld wordt als een goddelijke code. Deze code geeft aan wat je moet geloven en hoe je je moet gedragen. (Time-magazine, 18 april 2016: www.time.com/4293818/aimen-dean-isis-brexit/).

Verlangen naar verlossing
Waarom is deze goddelijke code zo aantrekkelijk dat mensen hem  blindelings willen navolgen? Dean noemt deze goddelijke code heel verleidelijk omdat hij verlossing aanbiedt. Niet alleen verlossing uit isolement maar ook verlossing uit schuldgevoelens. Hij biedt bevrijding uit beklemmende schuldgevoelens waarin vooral criminelen en verslaafden zich gevangen voelen. Daarom dat men ook ‘heel wat’ voormalig bendeleden aantreft onder de mensen die IS aanhangers worden, vertelt Dean: ‘Mensen die compleet niets van het geloof afweten maar die wel redding en verlossing willen, komen vaak uit bendes. Ze stappen soms recht uit een nachtclub en sluiten zich aan bij IS. Ze willen vergeving bereiken, en volgens de ideologie van IS is de jihad (de heilige oorlog) het kortste pad richting hemel. Dat is waarom ze jihad willen.’ (Lezing van Aimen Dean tijdens tweedaagse conferentie voor Belgische veiligheidsexperts. Gepubliceerd op 28 augustus 2015 in MO door Kristof Clerix)

Dean spreekt over dieperliggende verlangens naar vergeving en verlossing, die universeel menselijk zijn. Het gaat om mensen die zich afgewezen voelen door de samenleving. Gevangen in hun eigen isolement, onmacht of schuldgevoelens gaan ze op zoek naar bevrijding. Wanneer ze vervolgens het religieus-extremistische  gedachtengoed aangereikt krijgen, zien ze een uitweg.  

De Quick fix van IS
IS speelt heel slim in op universeel menselijke verlangens naar verbondenheid en verlossing en geeft daar een antwoord op. Ze doet dit in de vorm van een quick fix: verlossing bereiken kan snel gebeuren. Vooral criminelen die zich onmachtig voelen om hun gedrag te veranderen, zien opeens een uitweg. IS verkondigt immers: ‘Je hoeft je gedrag niet te veranderen! Verbind je met ons en vecht mee in naam van IS dan word je verlost!’ Mensen doden mag. Sterker nog: het verlost je én je wordt ervoor beloond met een plaats in de hemel, het eeuwige paradijs. Het doden van anderen wordt goedgepraat met de boodschap dat al de anderen die niet bij IS horen, afvalligen zijn en niet-gelovigen. Je redt ook hen door hen om te brengen.  (CNN, Amanpour: www.cnn.com/.../intv-amanpour-aimen-dean-former-jihadist-mi..)

Toch is er hoop
De ideologie van IS geeft een totaal misvormd antwoord op een positief zoeken naar verbondenheid en een diep existentieel verlangen naar verlossing. Het klinkt misschien tegenstrijdig, maar dit geeft ook hoop. Als radicaliserende jongeren gedreven worden door algemeen menselijke verlangens kunnen we onderzoeken hoe we hierop kunnen reageren. Er bestaan al vele hoopvolle initiatieven die zich richten op bestrijding van discriminatie van moslims, op onderwijs en werk voor deze mensen, op anti- en deradicalisering van jongeren. Deze projecten zijn van wezenlijk belang. Ik vraag me echter af of we wel voldoende oog hebben voor de existentiële verlangens die aan de basis liggen van het religieus-extremistische geweld. En ook hoe we daar op een positieve manier antwoord op kunnen geven. Graag zou ik daarover met mensen in gesprek gaan die deskundig zijn op dit gebied. Mocht je zo iemand kennen, stuur mij een mailtje via secretariaatminnehof@telenet.be.

In de volgende blog meer hierover.

Gepubliceerd op door Diet van Borselen

Onderwerp